Zespół przewlekłego zmęczenia

przewlekłe zmęczeznie

Zmęczenie jest stanem dobrze znanym każdemu człowiekowi. Pojawia się zarówno w warunkach fizjologicznych po znacznym wysiłku fizycznym, umysłowym czy przy długotrwałym wykonywaniu monotonnych czynności, a także w przebiegu wielu schorzeń somatycznych i psychicznych.

Zjawisko zmęczenia jest pojęciem na tyle szerokim i obejmującym tak różnorodne aspekty, że dokonanie obiektywnego pomiaru lub porównań jest wyjątkowo trudne.

Badania Bultmanna i wsp. pokazują, że przewlekłe zmęczenie zgłasza 22% ocenianej populacji pracującej. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) aż 11 z 16 milionów pracujących Polaków subiektywnie odczuwa przemęczenie, co zapewne wynika z szybkiego tempa życia i licznych obowiązków.

Jednak, aby doszło do rozpoznania zespołu przewlekłego zmęczenia muszą zostać spełnione określone kryteria przy jednoczesnym wykluczeniu innych możliwych przyczyn.

Zespół przewlekłego zmęczenia

(ZPZ, chronic fatigue syndrome – CFS, nazwa, która pojawia się w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10, to powirusowy zespół zmęczenia) to choroba cechująca się przede wszystkim występowaniem chronicznego lub powracającego, wyniszczającego i nieuzasadnionego zmęczenia połączonego z różnego rodzaju niespecyficznymi symptomami, które trwa powyżej 6 miesięcy i przeważnie rozpoczyna się po infekcji grypopodobnej.

Częstość występowania zespołu przewlekłego zmęczenia jest wciąż tematem dyskusji. Szacunki znacznie różnią się w zależności od zastosowanych kryteriów diagnostycznych. Według różnych źródeł na zespół przewlekłego zmęczenia cierpi od 0,2 – 0,4 %, do nawet 4 – 8 % populacji ludzi dorosłych. Chorobę najczęściej stwierdza się u aktywnych zawodowo kobiet, między 30. a 50. rokiem życia (choć może być to związane z faktem, że kobiety częściej niż mężczyźni zgłaszają się do lekarza), nierzadko dotyczy też dzieci w wieku 11-14 lat. Średni czas trwania to powyżej 10 lat. Statystyki mówią, że aż ok 75% osób ze stwierdzonym zespołem przewlekłego zmęczenia jest niezdolnych do pracy. W Polsce diagnoza ZPZ nadal stawiana jest bardzo rzadko.

Zespół przewlekłego zmęczenia – objawy, rozpoznanie

Uczucie zmęczenia jako przedmiot skarg pacjentów istnieje od zawsze. Czasami nasila się do tego stopnia, że dominuje w obrazie klinicznym.

Pierwsze opisy schorzenia mogącego odpowiadać zespołowi przewlekłego zmęczenia pojawiły się w literaturze medycznej w połowie XIX Wieku. W 1869 roku amerykański neurolog Charles Beard opisał chorobę nazwaną neurastenią, o obrazie klinicznym przypominającym obecny ZPZ.

Rozwój psychiatrii i wyodrębnienie nowych jednostek chorobowych, jak nerwice, czy zespoły lękowe spowodowało ograniczenie częstości rozpoznawania neurastenii.

Kolejne lata przynosiły opisy wielu chorób o podobnych symptomach, w których objawem dominującym było uczucie przewlekłego zmęczenia (epidemic neuromyasthenia, myalgic encephalomyelitis, choroba Akureyri, choroba islandzka, przewlekła mononukleoza).

W 1988 roku, w celu ujednolicenia i uporządkowania nazewnictwa Amerykańskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) zatwierdziło nazwę „zespół przewlekłego zmęczenia” oraz ustaliło kryteria rozpoznania tej choroby. W 1994 roku Fukada i wsp. przedstawili poprawione kryteria diagnostyczne zespołu przewlekłego zmęczenia zaproponowane przez CDC i przez dłuższy czas większość badaczy opierała się właśnie na nich:

Kryteria duże:

  • stałe lub nawracające uczucie zmęczenia trwające co najmniej 6 miesięcy, u osoby, u której nie występowały wcześniej podobne objawy; zmęczenie nie ustępuje mimo odpoczynku i w istotny sposób wpływa na aktywność zawodową, społeczną i osobistą chorego
  • wykluczenie obecności innego schorzenia somatycznego lub psychicznego objawiającego się przewlekłym zmęczeniem

Kryteria małe:

  • ból gardła
  • bolesne powiększone węzły chłonne szyjne lub pachowe
  • bóle mięśniowe
  • wędrujące bóle stawowe bez obrzęku i zaczerwienienia
  • bóle głowy o niespotykanym dotychczas charakterze
  • zaburzenia pamięci i koncentracji
  • nadmierna senność, bezsenność lub sen niedający wypoczynku
  • trwające ponad 24 godziny złe samopoczucie (uogólnione zmęczenie) po wcześniej tolerowanym wysiłku fizycznym lub psychicznym

Aby rozpoznać zespół przewlekłego zmęczenia pacjent musiał spełniać kryteria duże i co najmniej 4 z 8 kryteriów małych.

W 2015 roku w związku ze wzrostem zainteresowania zespołem przewlekłego zmęczenia National Institute of Medicine (IOM) zaproponował nowe kryteria diagnostyczne:

Kryteria podstawowe – niezbędne do rozpoznania:

  • istotne obniżenie lub niesprawność w zakresie aktywności naukowej, społecznej i osobistej w porównaniu do okresu przed chorobą; objawy utrzymują się dłużej niż 6 miesięcy, towarzyszy im zmęczenie, które często jest głębokie, powstałe de novo (niewystępujące całe życie) i niebędące wynikiem intensywnego wysiłku fizycznego, a także niezmniejszane przez odpoczynek
  • powysiłkowe znużenie
  • sen niedający odpoczynku i regeneracji

Kryteria dodatkowe – obecność co najmniej jednego objawu:

  • pogorszenie funkcji poznawczych (np. pamięci, koncentracji)
  • nietolerancja ortostatyczna (zawroty głowy, osłabienie, ciemność i mroczki przed oczami, chwilowa dezorientacja, omdlenia po zmianie pozycji ciała na pionową (stojącą) związane ze spadkiem ciśnienia i chwilowym zmniejszeniem ukrwienia mózgu i oczu)

Ze względu na małą specyficzność objawów, których nasilenie oceniane jest subiektywnie przez pacjenta oraz brak swoistych testów diagnoza zespołu przewlekłego zmęczenia nie jest łatwa, dlatego też rozpoznanie takie pada stosunkowo rzadko.

zmęczona kobieta na kanapie

Zespół przewlekłego zmęczenia – diagnostyka różnicowa

Ważnym elementem diagnozy zespołu przewlekłego zmęczenia jest wykluczenie zaburzeń, którym towarzyszy ciągłe zmęczenie.

Kryteria wykluczające rozpoznanie zespołu przewlekłego zmęczenia:

  • aktywny proces chorobowy – czynne infekcje, choroby nowotworowe, reumatyczne, metaboliczne, endokrynologiczne, autoimmunologiczne, układu krążenia; ciągłe zmęczenie jest typowym objawem w przebiegu stwardnienia rozsianego, tocznia układowego czy choroby Hashimoto lub zwykłej niedoczynności tarczycy, boreliozy, HIV, AIDS, cukrzycy czy miastenii
  • zaburzenia depresyjne dwubiegunowe, schizofrenia, z wyjątkiem jednobiegunowego obniżenia nastroju – przyjęta definicja zespołu przewlekłego zmęczenia tak naprawdę nie wyklucza osób, u których przewlekłe zmęczenie wynika z przyczyn natury psychospołecznej, psychicznej lub ze stresu; co więcej osoby chronicznie zmęczone, które przez dłuższy czas doświadczają licznych stresów i/lub infekcji wirusowych są w grupie wysokiego ryzyka zespołu przewlekłego zmęczenia
  • otępienie, demencja np. choroba Alzheimera, otępienie parkinsonowskie
  • zaburzenia odżywiania (anoreksja lub żarłoczność psychiczna), również niedobory pokarmowe
  • uzależnienie od alkoholu lub innych związków psychoaktywnych
  • otyłość znacznego stopnia
  • przetrenowanie

Zespół przewlekłego zmęczenia – badania

Brakuje swoistych markerów dla zespołu przewlekłego zmęczenia. Opracowano jednak zestaw badań, które powinny być wykonane w przypadku występowania przewlekłego zmęczenia:

  • morfologa krwi, OB, surowiczy poziom aminotransferaz, ogólne stężenie białka w surowicy, albumin, globulin, immunoglobulin, fosfatazy alkalicznej, poziom wapnia, fosforu, glukozy, mocznika, elektrolitów, kreatyniny, żelaza, kortyzolu, hormonów tarczycy (w szczególności TSH)
  • badanie na obecność określonych wirusów (m.in. HHV-6) oraz wirusa HIV
  • badanie moczu
  • oznaczenie markerów nowotworowych
  • oznaczenie czynnika reumatoidalnego
  • rezonans magnetyczny
  • echo serca, EKG

Badania te w głównej mierze pozwalają wykluczyć inne możliwe przyczyny przewlekłego zmęczenia opisane w poprzednim punkcie. Niestety diagnostyka eliminacyjna trwa za zwyczaj bardzo długo. Pacjent latami tuła się po kolejnych lekarzach nie uzyskując właściwego rozpoznania.

Zespół przewlekłego zmęczenia – przyczyny

Mimo wielu badań i publikacji do tej pory etiologia i patogeneza zespołu przewlekłego zmęczenia nie zostały dobrze poznane. Badacze co prawda opisują różne zmiany towarzyszące syndromowi, ale nie są w stanie określić, czy mają one charakter pierwotny czy wtórny. Wydaje się, że CFS jest wynikiem jedno-czasowej koincydencji kilku niekorzystnych czynników.

Hipotezy dotyczące przyczyn zespołu przewlekłego zmęczenia:

  • infekcje wirusowe
    • wirus Epstein-Barr (EBV) – wywołujący mononukleozę zakaźną
    • herpeswirus typu 6 (HHV-6) – odpowiedzialny za rumień nagły (trzydniówka)
    • wirus XMRV – retrowirus powodujący raka prostaty
    • wirus pMLV – wywołujący postępującą wieloogniskową leukoencefalopatię
    • oraz inne, m.in. wirus Ross River, Paravirus B19, wirus cytomegalii (CMV), wirus Coxsackie B, wirus HTLV-1 – Za etiologią wirusową przemawia fakt, że w wywiadzie chorzy często podają przebytą infekcję grypopodobną jako bezpośrednio poprzedzającą wystąpienie objawów zespołu przewlekłego zmęczenia.
  • zaburzenia immunologiczne – Różne czynniki takie jak infekcje wirusowe, alergie (np. na pyłki, żywność) mogą powodować kaskadę zaburzeń immunologicznych:
    • nadmierna, przewlekła aktywacja układu odpornościowego
    • podniesiony poziom cytokin pro zapalnych (co może powodować bóle mięśniowe, zmęczenie, objawy neurologiczne i inne objawy obserwowane w przebiegu ostrych infekcji wirusowych)
    • przewlekła aktywacja limfocytów B
    • zmiany liczebności poszczególnych subpopulacji limfocytów T
    • obniżona aktywność komórek NK (Natural Killer, ważny składnik przeciwzakaźnej i przeciwnowotworowej odporności nieswoistej)
    • niedobór różnych podklas przeciwciał IgG
  • Niekiedy zespół przewlekłego zmęczenia jest nazywany „zespołem przewlekłego zmęczenia immunologicznego”.
  • zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i hormonalne – Wiele badań sugeruje, że zespół przewlekłego zmęczenia ma związek z nieprawidłowym stężeniem substancji chemicznych wytwarzanych w obrębie osi podwzgórze – przysadka – nadnercza. System ten odpowiada za kontrolę wielu funkcji fizjologicznych, np. sen, czuwanie czy reakcje na stres. U osób z ZPZ stwierdzono niskie stężenie ważnych neuroprzekaźników: serotoniny („hormonu szczęścia”) i dopaminy oraz obniżony poziom kortyzolu („hormon stresu”, którego niedobór jest równie szkodliwy jak nadmiar).
  • zaburzenia autonomicznego układu nerwowego (AUN) – U pacjentów ze zdiagnozowanym zespołem przewlekłego zmęczenia często obserwuje się zaburzenia ortostatyczne, obniżone ciśnienie krwi, zmniejszoną aktywność fizyczną oraz zaburzenia termoregulacji co może mieć związek z nieprawidłowym funkcjonowaniem AUN.
  • zaburzenia w obrębie mięśni szkieletowych – Bóle mięśniowe często towarzyszą zespołowi przewlekłego zmęczenia, jednak nie udało się do tej pory zidentyfikować specyficznych zmian patologicznych. Niektóre badania zwracają jednak uwagę na zaburzenia funkcji mitochondriów oraz metabolizmu kwasu mlekowego w mięśniach.
  • zaburzenia mikrobioty jelitowej
  • udział toksyn znajdujących się w organizmie ludzkim
  • chroniczna ekspozycja na stres
  • predyspozycje genetyczne

Terapia zespołu przewlekłego zmęczenia

Nieustalona ostatecznie etiopatogeneza, heterogenność badanych grup chorych oraz brak obiektywnie mierzalnych wskaźników zespołu przewlekłego zmęczenia uniemożliwia wypracowanie jednolitego schematu postępowania terapeutycznego.

W praktyce wygląda to tak, że nawet jeśli po długotrwałym wykluczaniu kolejnych możliwych przyczyn przewlekłego zmęczenia uda się ostatecznie prawidłowo zdiagnozować ZPZ, pacjent nie może odczuć ulgi, ponieważ nie oznacza to dla niego rychłego wyzdrowienia.

Niemniej podejmowane są próby leczenia zespołu przewlekłego zmęczenia.

  • Farmakoterapia – leki z różnych grup (z powodu różnorodności objawów)
    • leki przeciwdepresyjne – przynoszą poprawę tylko u części chorych
    • leki przeciwwirusowe – bez zadowalających efektów
    • gammaglobuliny w wysokich dawkach – również nieskuteczne
    • kortykosterydy – obserwowano pewną poprawę przy wysokich dawkach, niestety z powodu skutków ubocznych (hamowanie czynności kory nadnerczy) nie jest to terapia zalecana w ZPZ
    • inne leki i suplementy – między innymi antybiotyki, leki przeciwgrzybicze, leki przeciwhistaminowe, inhibitory ACE, niesterydowe leki przeciwzapalne, minerały, witaminy, kwasy omega 3, stymulatory funkcji mitochondriów – w żadnym przypadku nie uzyskano zadowalającej skuteczności terapeutycznej.
  • Psychoterapia – wykazuje większą efektywność w porównaniu z leczeniem farmakologicznym. Polega przede wszystkim na zaangażowaniu pacjentów w aktywną działalność w grupie osób chorych na zespół przewlekłego zmęczenia, nauce technik relaksacyjnych, wyznaczeniu celów. Psychoedukacja obejmuje nie tylko pacjentów, ale również ich bliskich, co pozwala złagodzić konflikty, których przyczyną są często objawy ZPZ.
    Wspólne spotkania osób chorych na zespół przewlekłego zmęczenia powinny koncentrować się na próbie pokonania choroby. Jeśli staną się jedynie okazją do narzekań mogą przyczynić się do pogorszenia stanu psychicznego chorych.
  • Rehabilitacja – w zespole przewlekłego zmęczenia polega głównie na stopniowym zwiększaniu aktywności fizycznej pacjentów poprzez odpowiednio dobrane ćwiczenia celem poprawy tolerancji wysiłku. Sprawność mięśni w tej chorobie jest zachowana, a uczucie przewlekłego zmęczenia ma prawdopodobnie źródło w zaburzeniach funkcji układu nerwowego. Aktywność fizyczna nie jest więc szkodliwa, chociaż początkowo może zaostrzyć objawy. Na ten rodzaj terapii zdecydowanie lepiej reagują pacjenci ze średnim nasileniem objawów niż z ciężką postacią zespołu przewlekłego zmęczenia.

Zespół przewlekłego zmęczenia – tlenoterapia hiperbaryczna

Mimo ogromnego postępu medycyny wciąż nie do końca poznana jest etiologia i mechanizmy wielu chorób, w tym zespołu przewlekłego zmęczenia. Trudno więc o skuteczne leczenie przyczynowe. Z tego samego powodu dobrym wyborem jest tlenoterapia hiperbaryczna. Jest to bowiem metoda mało wybiórcza działająca kompleksowo na cały organizm na wielu poziomach powodując ostatecznie regenerację i odbudowę zasobów energetycznych, co jest niezwykle istotne w zespole przewlekłego zmęczenia.

Jak tlenoterapia hiperbaryczna może pomóc w zespole przewlekłego zmęczenia?

zespół przewlekłego zmęczenia działanie tlenoterapii hiperbarycznej
uczucie przewlekłego zmęczenia zwiększenie zasobów energetycznych, dotlenienie, wzrost poziomu ATP, tzw. „paliwa mięśniowego”
niska tolerancja wysiłku podniesienie wydolności, czyli zdolności do wykonywania wysiłku bez wyraźnych oznak zmęczenia (dlatego z HBOT chętnie korzystają sportowcy)
bóle mięśni, stawów, gardła, głowy działanie przeciwbólowe, przeciwmigrenowe
częste infekcje działanie przeciwzapalne i antybakteryjne, zwiększenie odporności
obniżony nastój działanie przeciwdepresyjne, poprawa samopoczucia, zwiększone wydzielanie serotoniny (hormonu szczęścia) w mózgu
problemy ze snem lepszy sen dający wypoczynek i regenerację
zaburzenia pamięci i koncentracji poprawa funkcji poznawczych, dzięki regeneracji tkanki nerwowej i zwiększeniu neuroplastyczności mózgu
nietolerancja ortostatyczna poprawa funkcji układu nerwowego i krążenia
problemy żołądkowo-jelitowe pozytywny wpływ na mikrobiotę i śluzówkę jelit
chroniczne pobudzenie układu immunologicznego, wysoki poziom cytokin prozapalnych obniżenie poziomu cytokin prozapalnych, wyciszenie układu immunologicznego

Zespól przewlekłego zmęczenia to przytłaczająca i obezwładniająca choroba, która odbiera siłę i chęć do życia. Latami wyniszcza chorego, wysysając z niego wszystkie siły witalne.

Mało specyficzne objawy powodują, że diagnoza zespołu przewlekłego zmęczenia jest niezwykle trudna i wymaga wcześniejszego wykluczenia licznych chorób i innych zaburzeń. Podłoże zespołu przewlekłego zmęczenia nie zostało dotąd gruntownie wyjaśnione, mimo iż nauki medyczne usiłują zgłębić to zagadnienie od dwustu lat. Wiadomo natomiast, że bardziej narażone są osoby żyjące w ciągłym biegu, intensywnie pracujące, prowadzące niezdrowy styl życia. Przeważnie chorzy potrafią dokładnie określić punkt czasowy, moment zmiany samopoczucia (często po infekcji). Nie są to osoby „zmęczone całe życie”. Dużym problemem jest brak skutecznego schematu leczenia. Zespół przewlekłego zmęczenia wymaga interdyscyplinarnego biopsycho-społecznego podejścia do pacjenta.

W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii od lat funkcjonują ośrodki dedykowane pacjentom z zespołem przewlekłego zmęczenia. W Polsce ZPZ jest nadal bardzo rzadko rozpoznawany, jednakże w 2016 roku powstało Polskie Towarzystwo Badań nad Zespołem Przewlekłego Zmęczenia, co napawa optymizmem.

W zapobieganiu oraz terapii zaburzeń takich jak depresja, zespół wypalenia zawodowego, jak również zespół przewlekłego zmęczenia najważniejsza jest równowaga życiowa i odpowiednia regeneracja. W leczeniu dobre efekty przynosi psychoterapia. Natomiast tlenoterapia hiperbaryczna jest obiecującą perspektywą dla chorych ze względu na swoje wielokierunkowe działanie, pobudzanie procesów samonaprawczych w organizmie, przywracanie zasobów energetycznych, podnoszenie nastroju oraz jednoczesne wspomaganie leczenia różnych chorób współistniejących.

Sesje w komorze hiperbarycznej są przeznaczone nie tylko dla osób ze zdiagnozowanym konkretnym wskazaniem, ale dla każdego, kto chce w bezpieczny i sprawdzony sposób zadbać o zdrowie i „naładować baterie”.

O2klinika oferuje sesje tlenoterapii hiperbarycznej na terenie Bydgoszczy. Sprawdź nasz cennnik i umów się na sesję już dziś!

Źródła:

  1. Kewal K. Jain: Textbook of Hyperbaric Medicine, 2016
  2. Bitner A., Klawe J. J., Zalewski P., Tafil-Klawe M.: Etiologia zespołu przewlekłego zmęczenia z uwzględnieniem zaburzeń funkcjonowania autonomicznego układu nerwowego; Problemy Higieny i Epidemiologii 2013
  3. Kurowski M., Kuna P.: Zespół przewlekłego zmęczenia; Immunologia Kliniczna
  4. Wiszniewska M., Walusiak J., Wittczak T., Pałczyński C.: Zespół przewlekłego zmęczenia i jego znaczenie w medycynie pracy; Medycyna Pracy 2005
  5. Jodzio K., Treder N. A.: Poglądy na przewlekłe zmęczenie i jego wpływ na zachowanie w XIX wieku i na początku XX wieku; Psychiatria i Psychoterapia, 2014
  6. Niloofar A., Buchwald D.: Chronic Fatigue Syndrome: A Review; The Amesican Jurnal of Psychiatry, 2003
  7. Etzioni A.: Chronic fatigue syndrome: still a long way to go; Isr Med. Assos J. 2011
  8. Fukada K. et al.: The chronic fatigue syndrome: a comprehensive approach to its definition and study; Ann. Intern. Med. 1994