Wypalenie zawodowe

wypalenie zawodowe

Wypalenie zawodowe (zespół/syndrom wypalenia zawodowego, burnout syndrome) po raz pierwszy opisano w 1974 roku w Stanach Zjednoczonych.

Chociaż nie jest to jednostka chorobowa Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) postanowiła dodać zespół wypalenia zawodowego do listy czynników wpływających na stan zdrowia w nowej, 11 wersji ICD, która wejdzie w życie w 2022 roku. Wypalenie zawodowe nie będzie jednak podstawą do wystawienia zwolnienia lekarskiego.

Statystyki mówią, że aż co czwarty pracownik zdradza symptomy wypalenia zawodowego, więc skala problemu jest olbrzymia.

Wypalenie zawodowe – definicja

Wypalenie zawodowe można określić jako przewlekłą, wielowymiarową reakcję na stres występujący w pracy. Może spotkać każdego, ale najczęściej dotyczy zawodów związanych ze świadczeniem usług społecznych (lekarze, pielęgniarki, nauczyciele, pracownicy społeczni, terapeuci, policjanci, adwokaci, urzędnicy), ale także osób pracujących na kierowniczych stanowiskach, menadżerów czy handlowców.

Mówiąc najogólniej wypalenie zawodowe to stan, w którym wykonywana do tej pory z uczuciem zadowolenia praca nie sprawia przyjemności, coraz bardziej męczy, zniechęca i powoduje wyczerpanie fizyczne i psychiczne.

Według powszechnie obowiązującej definicji stworzonej przez pionierkę badań nad tym zjawiskiem, psychologa społecznego Christinę Maslach wypalenie zawodowe to zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może występować u osób pracujących z innymi ludźmi w pewien określony sposób.

  • wyczerpanie emocjonalne – nieustanne zmęczenie, brak sił do pracy, objawy psychosomatyczne np. bóle głowy
  • depersonalizacja i cynizm – w tym ujęciu oznacza obojętny lub negatywny stosunek do ludzi, którzy są odbiorcami usług, traktowanie ich jak przedmioty (np. pacjentów, uczniów)
  • obniżone poczucie dokonań osobistych – poczucie marnowania czasu i sił w pracy oraz braku kompetencji

Przyczyny wypalenia zawodowego

Przyczyny wypalenia zawodowego występują na kilku płaszczyznach:

  • indywidualnej – cechy osobowości takie jak bierność, nadwrażliwość, defensywność i niska samoocena predysponują do wypalenia zawodowego, z drugiej strony również osoby ambitne, myślące nierealistycznie o tym co mogą zdziałać w pracy, perfekcjoniści z nadmierną potrzebą kontroli i pracoholicy, którzy utożsamiają się ze swoją pracą oraz osoby samotne są bardziej narażone na wystąpienie tego syndromu
  • interpersonalnej (międzyludzkiej) – nadmierne emocjonalne zaangażowanie w sprawy odbiorców usługi (np. pacjentów, uczniów, petentów) lub innych pracowników, brak umiejętności „odcięcia się” od pracy, problemy w kontaktach z przełożonymi i/lub współpracownikami, rywalizacja, mobbing
  • organizacyjnej – sprzeczne oczekiwania, niejasno sformułowane role zawodowe, brak środków do wykonywania zadań, brak możliwości rozwoju i awansu, nadmiar obowiązków lub równie destrukcyjny ich niedobór, zbyt niska płaca, brak dopasowania do własnego stanowiska pracy, czy też wartości i kultury firmy, brak czasu na życie rodzinne, konieczność pośpiechu w pracy lub monotonia, praca w godzinach wieczornych i nocnych
wypalony zawodowo pracownik

Nieodłączne elementy obecnego systemu pracy takie jak ciągła presja czasu, wyników, wymagana dyspozycyjność, przeciążenie obowiązkami, a jednocześnie niepewność zatrudnienia i lęk przed utratą pracy wywołują olbrzymi stres.

Problem wypalenia zawodowego pojawia się, kiedy brakuje umiejętności radzenia sobie ze stresem i regeneracji sił.

Wypalenie zawodowe – etapy

Należy podkreślić, że wypalenie zawodowe jest procesem, który zwykle zaczyna się od wysokiej motywacji, „zapalenia się do czegoś”. Kiedy włożona praca i energia nie przynoszą oczekiwanych rezultatów zaczynamy się wypalać.

American Psychology Association wyróżnia kilka faz w procesie wypalenia zawodowego:

  • miesiąc miodowy – okres zauroczenia pracą i pełnej satysfakcji z dokonań zawodowych, energia, entuzjazm i optymizm
  • przebudzenie – czas, w którym zauważa się, że idealistyczna ocena pracy jest nieadekwatna, okres wzmożonej pracy i starań, aby idealistyczny obraz pracy nie uległ zaburzeniu
  • szorstkość – realizacja zadań zawodowych wymaga coraz większego wysiłku, pojawiają się problemy w kontaktach społecznych
  • wypalenie pełnoobjawowe – pełne wyczerpanie psychiczne i fizyczne, objawy depresyjne, poczucie pustki i samotności, chęć wyzwolenia się i ucieczki z pracy
  • odrodzenie – czas leczenia ran powstałych po wypaleniu zawodowym

Inny podział wyróżnia dziesięć stopni wypalenia zawodowego:

  • grzeczność i idealizm
  • przepracowanie
  • zmniejszająca się uprzejmość
  • poczucie winy z tego powodu
  • zwiększone starania by być grzecznym i solidnym
  • brak sukcesów
  • bezradność
  • utrata nadziei
  • wyczerpanie, niechęć do ludzi, apatia, złość
  • wypalenie

Fazy wypalenia zawodowego nie muszą występować zawsze jednakowo po sobie. Kilka faz może pojawić się jednocześnie. Możliwy jest też powrót do faz wcześniejszych.

Wypalenie zawodowe – objawy

Można wyróżnić cztery typy objawów syndromu wypalenia zawodowego (podział Sławomira Graba):

  • fizyczne objawy wypalenia zawodowego:
    • dominujące poczucie zmęczenia, wyczerpanie i brak sił
    • mała aktywność fizyczna
    • zaburzenia snu (bezsenność, częste wybudzanie się, koszmary senne, budzenie się bardzo wcześnie rano)
    • zaburzenia apetytu
    • obniżenie libido
    • nadużywanie alkoholu, leków, palenie tytoniu, zażywanie narkotyków
    • częste choroby bez rozpoznawalnych przyczyn (bóle głowy, kręgosłupa, problemy ze strony układu pokarmowego, spadek odporności)
  • emocjonalne i behawioralne objawy wypalenia zawodowego:
    • utrzymujące się poczucie znużenia
    • obniżony nastrój
    • trudności w relaksowaniu się, dni wolne od pracy, weekend, czy nawet urlop nie przynoszą poprawy
    • stała obecność negatywnych postaw i myśli
    • długotrwałe resentymenty lub urazy wobec innych ludzi
    • regularnie występujące poczucie osamotnienia lub izolacji
    • lęki, poczucie pustki i brak celów
    • problemy poznawcze, kłopoty z koncentracją
  • rodzinne i społeczne objawy wypalenia zawodowego:
    • obniżone zainteresowanie członkami rodziny
    • łatwiejsze wpadanie w irytację lub złość na członków rodziny
    • spędzanie większej ilości czasu poza domem
    • opór przed wspólnym wypoczynkiem
    • nadmierne oglądanie telewizji jako sposób ucieczki przed problemami
  • objawy wypalenia zawodowego związane z pracą:
    • utrata zapału i zaangażowania, brak motywacji
    • poczucie, że wciąż brakuje na coś czasu, wolniejsze tempo pracy, ospałość
    • obawy i opór przed codziennym wyjściem do pracy
    • narastające niezadowolenie z pracy
    • rosnące poczucie braku własnych kompetencji
    • utrzymująca się złość i pielęgnowanie urazów do przełożonych, kolegów i współpracowników
    • potrzeba częstego patrzenia na zegarek
    • trudności w wyrażaniu opinii
    • niezdolność do podejmowania decyzji
    • schematyczne traktowanie swoich podopiecznych, petentów, pacjentów
    • frustracja, cyniczne czy negatywne nastawienie do pracy

Wypalenie nie tylko zawodowe

Wypalenie zawodowe może wynikać z ogólnego wypalenia życiowego lub depresji. Syndrom wypalenia zawodowego może także stanowić podłoże do rozwoju depresji czy uzależnienia, ale sam w sobie nie jest jeszcze chorobą. Badacze wciąż spierają się kiedy możemy mówić o depresji, a kiedy o wypaleniu.

Pewnym jest, że wypalenie zawodowe nie ogranicza się tylko do pracy, lecz obniża jakość życia w ogóle, nie tylko osoby nim dotkniętej, ale także jej bliskich.

Wypalenie może dotyczyć nie tylko pracy zawodowej, ale praktycznie każdej dziedziny życia, czy określonej aktywności, w którą początkowo włożono dużo zapału. Kiedy wydatki energetyczne nie przekładają się na oczekiwane rezultaty zaczyna się wypalenie. Można np. wypalić się w związku. Wypaleniem mogą też być dotknięte matki wychowujące swoje dzieci czy osoby zajmujące się przewlekle chorym członkiem rodziny.

Jak walczyć z wypaleniem zawodowym

W przypadku wypalenia zawodowego sprawdza się stare powiedzenie „lepiej zapobiegać niż leczyć”.

Profilaktyką wypalenia zawodowego jest wypracowanie efektywnych metod walki ze stresem, znalezienie własnego sposobu na regenerację i relaksację, co pozwoli zachować równowagę między życiem zawodowym a osobistym. Należy też ustanowić nieprzekraczalne granice, aby oddzielić życie zawodowe od osobistego oraz, co bardzo ważne, realnie oceniać swoją sprawczość w pracy. Charakter pracy powinien być dostosowany do wartości, oczekiwań, a nawet temperamentu. Niektóre osoby potrzebują więcej bodźców, a inne spokoju.

Stres jest nieodłącznym elementem życia nie tylko zawodowego. Problem pojawia się kiedy stres się przedłuża, a my nie umiemy go rozładować i złagodzić jego skutków oraz kiedy odpoczynek i sen nie przynoszą regeneracji. Dochodzi do przeciążenia układu nerwowego. Organizm broni się przed powtarzającą się stresującą sytuacją, między innymi powodując objawy somatyczne (np. bóle głowy), które nie pozwalają kontynuować pracy w dotychczasowym tempie i wymiarze. Dlatego ważne jest znalezienie indywidualnego sposobu na „naładowanie baterii” i „oczyszczenie głowy”. Pomocne są codzienne rytuały: sen, posiłki, aktywność fizyczna. Nasze „pola zastępcze”, czyli te obszary życia, które nie są pracą, ale nas napędzają i regenerują za razem. Aktywności, które pozwolą na całkowite oderwanie się od spraw zawodowych, takie jak czas spędzony z bliskimi, regularny wysiłek fizyczny, spacery, bieganie, taniec, śpiew, medytacja, czytanie książek lub inne hobby, regularne uczestniczenie w zajęciach całkowicie odmiennych od tych, które wykonuje się w pracy. Chodzi o to, żeby potrafić cieszyć się życiem.

wypalona zawodowo kobieta

Ponadto powinno się organizować obowiązki tak, aby nie wykonywać kilku zadań jednocześnie. Ważna jest umiejętność asertywnego zachowania i nie chodzi tu o egoizm tylko o zadbanie o własne potrzeby przy jednoczesnym zachowaniu empatii. Bardzo istotne jest, żeby wyraźnie komunikować otoczeniu swoje potrzeby i nie bać się prosić o pomoc w wypełnianiu obowiązków. Przekonanie, że z zasady nie można liczyć na inne osoby, i że tylko my jesteśmy w stanie prawidłowo wykonać określone zadanie jest destrukcyjne i może prowadzić do wypalenia.

Jeśli wypalenie zawodowe już się pojawi, warto odwiedzić psychologa i skorzystać z psychoterapii. Jeżeli nie nauczymy się „technicznej obsługi stresu” i odpowiedniej dla nas techniki relaksacyjnej nawet zmiana zajęcia może nie rozwiązać problemu. Jedną z podstawowych zasad jest przywrócenie, w możliwie największym stopniu tzw. „higieny życiowej” – uregulowanie trybu życia.

Zapobieganie wypaleniu pracowników leży także w interesie pracodawcy, który powinien stosować aktywną prewencję dbając o odpowiednie warunki i organizację pracy. Pracownicy powinni otrzymywać zadania zgodne z ich możliwościami i kompetencjami, mieć możliwość rozwoju zawodowego i w pełni wykorzystywać należne przerwy i urlopy. Pomocne są również szkolenia dla pracowników z zakresu technik radzenia sobie ze stresem. Ważna jest świadomość, że zespół wypalenia zawodowego dotyka pracowników każdej branży.

Rozpoznanie zespołu wypalenia zawodowego

Zespół wypalenia zawodowego nie stanowi jednostki chorobowej, nie ma więc ścisłych kryteriów pozwalających stwierdzić, czy dana osoba jest „wypalona”. Można co najwyżej oceniać stopień nasilenia poszczególnych objawów. Najczęściej stosowanym narzędziem służącym do mierzenia nasilenia zespołu wypalenia zawodowego jest Kwestionariusz Wypalenia Zawodowego opracowany przez Christinę Maslach (Maslach Burnout Inventory, MBI) składający się z 21 stwierdzeń, oceniających każdą z trzech składowych zespołu (wyczerpanie emocjonalne, depersonalizację i obniżone poczucie dokonań osobistych).

Jednak istniejące skale nie służą raczej do diagnozy zespołu wypalenia u danego pracownika, a do porównywania wyników uzyskanych przez różnych badaczy w pracach naukowych.

Skutki wypalenia zawodowego

Negatywne skutki wypalenia zawodowego są odczuwalne zarówno dla pracodawcy, samego pracownika jak i jego kolegów z pracy oraz bliskich.

Jak wspominaliśmy wcześniej wypalenia zawodowe może stanowić bazę do rozwoju depresji oraz uzależnień. Wypalenie zawodowe może również prowadzić do innych poważnych problemów zdrowotnych. Badania dowodzą, że syndrom burnout zwiększa ryzyko choroby wieńcowej (niedokrwiennej) serca. Ponadto tłumienie emocji i uczuć powoduje wzrost napięcia mięśniowego oraz ograniczenie zdolności prawidłowego oddychania, przez co mózg jest słabiej dotleniony i gorzej funkcjonuje. Wypalenie zawodowe może wywoływać objawy somatyczne takie jak ból głowy, ból kręgosłupa, problemy trawienne oraz inne przypadłości, których przyczyn lekarze nie są w stanie stwierdzić.

Tlenoterapia hiperbaryczna w walce z wypaleniem zawodowym

Aby wygrać z wypaleniem zawodowym trzeba przede wszystkim odzyskać w życiu balans, nauczyć się radzić sobie ze stresem i odpowiednio zarządzać czasem przeznaczając jego część na własną regenerację.

Ponieważ tlenoterapia hiperbaryczna inicjuje naturalne procesy naprawcze na wielu poziomach jest cennym sprzymierzeńcem w walce z wypaleniem zawodowym. Tlen hiperbaryczny między innymi powoduje:

  • odpowiednie natlenienie wszystkich komórek w organizmie
  • usprawnienie metabolizmu komórek nerwowych
  • poprawę funkcji poznawczych – pamięci, koncentracji, umiejętności przyswajania nowych informacji
  • zwiększenie odporności na depresję endogenną (poprzez wzrost liczby neuroprzekaźników, w tym serotoniny, co wpływa na poprawę samopoczucia)
  • redukcję poziomu stresu, lęku, drażliwości i zmęczenia
  • wyraźnie odczuwalny przypływ energii
  • poprawę odporności
  • podniesienie nastroju i lepsze samopoczucie
  • złagodzenie migrenowych bólów głowy

Tlenoterapia hiperbaryczna pomaga zniwelować skutki przeciążenia układu nerwowego oraz niewystarczającego dotlenienia mózgu, pobudza proces regeneracji wycieńczonego organizmu poprzez poprawę ukrwienia i wzrost ilości komórek macierzystych. Działa jednocześnie profilaktycznie, jak również wspomaga leczenie wielu chorób, zaburzeń, stanów zapalnych i urazów. Ponadto sesje w komorze hiperbarycznej przynoszą relaks, wyciszenie, a jednocześnie pozwalają „naładować baterie” i odzyskać zasoby sprzed wypalenia.

Skorzystaj z tlenoterapii hiperbarycznej w o2Klinika i przekonaj się o jej pozytywnych efektach na własnej skórze. Sprawdź nasz cennik i umów się na wizytę już dziś!

Źródła:

  1. Maslach Ch.: A social psychological analysis; Burnout Syndrome; 1981
  2. Sęk H.: Wypalenie Zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, 2000
  3. Kewal K. Jain: Textbook of Hyperbaric Medicine, 2016
  4. Siemiński M., Nitka-Siemińska A., Nyka W. M.: Zespół wypalenia; Forum Medycyny Rodzinnej, 2007
  5. Anczewska M., Świtaj P., Roszczyńska J.: Wypalenie zawodowe; Postępy psychiatrii i Neurologii, 2005
  6. Dawidziuk K., Lishchynskyy Y., Wojciechowska M., Kopański Z., Marzczewska S., Uracz W.: Stres jako źródło wypalenia zawodowego; Jurnal of public health, nursing and medical rescue, 2011
  7. Tucholska S.: Christiny Maslach koncepcja wypalenia zawodowego: etapy rozwoju; Przegląd Psychologiczny, 2001
  8. Jabłkowska K., Borkowska A.: Ocena nasilenia stresu w pracy a cechy zespołu wypalenia zawodowego u menedżerów; Medycyna Pracy, 2005