Udar mózgu

udar mózgu

Udar mózgu (dawna nazwa apopleksja) według najczęściej cytowanej definicji WHO jest nagłym stanem zagrażającym życiu, który objawia się ogniskowymi lub uogólnionymi zaburzeniami czynności mózgu, utrzymującymi się – jeśli nie spowodują wcześniej zgonu – dłużej niż 24 godziny. Zaburzenia te nie mają innej przyczyny niż naczyniowa i wymagają bezwzględnej hospitalizacji.

Krótko mówiąc w udarze dochodzi do obumarcia części mózgu w wyniku zablokowania tętnicy i zatrzymania dopływu krwi do jego tkanek.

Udar mózgu – statystyki

Udar mózgu jest najczęstszą przyczyną inwalidztwa u osób po 50 roku życia i trzecią, co do częstości, przyczyną zgonów po zawałach serca i nowotworach.

Szacuje się, że rocznie na świecie 15 mln ludzi doznaje udaru, z czego nawet 5 mln umiera. Statystyki śmiertelności są więc bardzo wysokie i wynoszą od 20 do 30 %. Wśród pacjentów, którzy przeżyli udar, aż 60 % pozostaje w mniejszym lub większym stopniu niesprawna ruchowo, z czego połowa chorych jest niesamodzielna lub wymaga stałej opieki. Zaledwie około 25% osób po udarze mózgu może powrócić do wykonywanej pracy.

Częstotliwość zapadalności na udar mózgu znacznie wzrasta wraz z wiekiem – wśród osób powyżej 65. roku życia wskaźnik ten wynosi aż 10 na 1000 osób.

W Polsce udar mózgu dotyka około 70 tysięcy osób rocznie. Tak wysokie statystyki niosą ze sobą poważne konsekwencje socjalne i ekonomiczne.

Udar mózgu – przyczyny i czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka udaru mózgu dzielą się na niemodyfikowalne i modyfikowalne.

Niemodyfikowalne czynniki ryzyka udaru mózgu, czyli takie, na które nie mamy wpływu to:

  • Wiek – najczęściej chorują osoby po 55 r.ż., ryzyko wystąpienia udaru mózgu wzrasta wykładniczo z wiekiem. Szacuje się, że w populacji osób dorosłych z każdą dekadą życia częstość występowania udarów podwaja się.
  • Płeć – udar mózgu nieco częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet.
  • Uwarunkowania etniczne – udar mózgu częściej występuje u Afroamerykanów i Latynosów.
  • Uwarunkowania genetyczne – udar mózgu u rodziców jest silnym, niezależnym czynnikiem ryzyka u potomstwa. Opisano także dziedziczne zespoły chorobowe, w przebiegu których występują udary mózgu.

Modyfikowalne czynniki ryzyka udaru mózgu, czyli takie, które podlegają regulacji zarówno przez działania medyczne, jak i zmianę stylu życia:

  • Nadciśnienie tętnicze – najważniejszy czynnik ryzyka udaru mózgu. Zwiększa prawdopodobieństwo udaru aż czterokrotnie. Im wyższe ciśnienie krwi, tym większe ryzyko jego wystąpienia. Skala problemu jest olbrzymia, szacuje się, że 30% osób po 18 r.ż. ma nadciśnienie tętnicze, i aż 2/3 osób po 65 r.ż.. Unormowanie ciśnienia obniża ryzyko wystąpienia udaru mózgu nawet o 30-40%.
  • Miażdżyca naczyń – najczęstsza przyczyna udaru mózgu. W tętnicach tworzą się tzw. blaszki miażdżycowe, które wraz z postępem choroby narastają, przez co światło tętnic coraz bardziej się zwęża. Ostatecznie ulega całkowitemu zablokowaniu, zazwyczaj przez powstały w takim przewężeniu zakrzep krwi. Najczęściej dochodzi do miażdżycowego zwężenia domózgowych tętnic szyjnych.
    Skrzeplina powodująca zator, którego następstwem jest udar mózgu, może się utworzyć również w innych miejscach np. w sercu po zawale, znacznie rzadziej w żyłach kończyn, a następnie z prądem krwi trafić do tętnicy mózgowej i ją zablokować.
  • Choroby serca – choroba niedokrwienna serca, migotanie przedsionków, wrodzone wady serca.
  • Cukrzyca
  • Otyłość i nadwaga
  • Zespół bezdechu sennego
  • Zaburzenia lipidowe, podwyższony poziom cholesterolu
  • Palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, narkotyki
  • Brak aktywności fizycznej

Czynniki te często współistnieją ze sobą i działają w sposób sumujący.

Udar mózgu – rodzaje

Udar niedokrwienny – stanowi ok. 85% przypadków. Najczęściej jest wywołany zamknięciem lub zwężeniem światła naczyń wewnątrzmózgowych lub doprowadzających krew do mózgu, wskutek czego do danego obszaru nie dopływa krew.

Udar krwotoczny – (popularnie zwany wylewem) dotyczy ok. 15% przypadków. Powstaje wskutek rozerwania naczynia mózgowego, powoduje wynaczynienie krwi w obrębie mózgu. Krew nie dociera do tkanki mózgowej w okolicę, która zaopatrywana była dotychczas przez pękniętą tętnicę. Co więcej, dochodzi do uszkodzenia okolicznej tkanki nerwowej oraz do wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego. W ten sposób zaburzona zostaje praca całego mózgu. Udar krwotoczny najczęściej stanowi powikłanie nadciśnienia tętniczego (pękanie mikrotętniaków). Zwykle ma bardziej gwałtowny i cięższy przebieg niż udar niedokrwienny, wyższą śmiertelność i większe ryzyko trwałego inwalidztwa.

Niedokrwienny udar mózgu dotyczy zazwyczaj osób starszych. Z kolei krwotoczny udar mózgu może występować także w młodszym wieku, jeśli jego przyczyną są wrodzone wady budowy tętnic.

Udar mózgu – objawy

Objawy udaru mózgu są różnorodne. Ogólnie wyróżniamy:

  • objawy ogniskowe – to zaburzenia funkcji neurologicznych, które lokalizacyjnie związane są z określonymi obszarami mózgu, które uległy uszkodzeniu
  • objawy uogólnione – zaburzenia przytomności

Kliniczne objawy udaru mózgu:

  • niedowład lub porażenie połowiczne, często występuje osłabienie lub niesprawność kończyny/kończyn po tej samej stronie ciała oraz opadanie kącika ust
  • połowiczne zaburzenia czucia
  • problemy z równowagą i koordynacją
  • zaburzenia mowy o typie afazji – niemożność wypowiedzenia słów oraz zrozumienia prostych poleceń
  • problemy z połykaniem
  • zaburzenia widzenia – jednooczne, rzadziej obuoczne, podwójne widzenie
  • zawroty i bóle głowy z uczuciem wirowania otoczenia z nudnościami i wymiotami, w przypadku udaru krwotocznego ból głowy jest bardzo silny i nagły
  • zaburzenia zachowania, poznawcze, dezorientacja i problemy z pamięcią
  • utrata przytomności przy rozległym udarze

Każdy powinien znać akronim FAST – SZYBKO, który skrótowo opisuje objawy udaru mózgu!

  • F (face – twarz) – opadający kącik ust, oka
  • A (arm – ramie) – osłabione ramię
  • S (speach – mowa) – problemy z mową
  • T (time – czas) – czas na wezwanie pomocy

Cichy udar mózgu – objawy

Przemijający napad niedokrwienny (TIA) popularnie zwany cichym, małym lub miniudarem nie jest przez WHO zaliczany do udarów mózgu. W tym przypadku na skutek przemijających zaburzeń krążenia mózgowego występują neurologiczne objawy uszkodzenia mózgu, które ustępują w czasie do 24 h.

Objawy cichego udaru mózgu są zasadniczo takie same jak w przypadku dużego udaru. Jednak ze względu na krótki czas trwania są one często bagatelizowane przez pacjentów. To ogromny błąd, ponieważ cichy udar bywa zwiastunem tego właściwego.

Statystycznie aż 10 % osób, które doznały cichego udaru przejdzie w ciągu miesiąca udar właściwy, a 20% w ciągu kolejnego roku. Cichy udar to ostrzeżenie, które powinno skłonić nas do pilnej wizyty u lekarza i podjęcia niezbędnego leczenia np. nadciśnienia, czy hipercholesterolemii.

Udar mózgu – postępowanie, diagnoza i leczenie

Udar mózgu jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga szybkiej reakcji otoczenia.

Jeśli zaobserwujemy objawy wskazujące na udar mózgu u siebie lub u kogoś, należy jak najszybciej wezwać pogotowie ratunkowe informując dyspozytora o swoich podejrzeniach. Wizyta u lekarza rodzinnego jest w tej sytuacji bezcelowa i tylko zabiera cenny czas.

W oczekiwaniu na przyjazd pogotowia należy ułożyć chorego w pozycji bezpiecznej i zastosować się do instrukcji dyspozytora. Taki pacjent powinien jak najszybciej zostać przetransportowany do szpitala na specjalny oddział udarowy.

Udar mózgu diagnozuje się w oparciu o występujące u pacjenta objawy oraz o wyniki badania obrazowego: tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego. Badania te pozwalają rozróżnić rodzaj udaru, co jest bardzo istotne dla dalszego leczenia. W przypadku udaru niedokrwiennego pacjent zostaje poddany trombolizie przy użyciu tkankowego aktywatora plazminogenu (alteplazy), który rozpuszcza zakrzepy i przywraca przepływ krwi.

Okno terapeutyczne w udarze jest wąskie. Tak zwana „złota godzina udarowa” trwa 3-6 godzin, przy czym optymalny czas leczenia trombolitycznego to pierwsze 3 godziny od wystąpienia objawów. Po dłuższym czasie leczenie to jest bezcelowe, słabsze są rokowania i wyższe prawdopodobieństwo trwałej niepełnosprawności.

W przypadku udaru krwotocznego nie można stosować trombolizy, czasem konieczny jest zabieg operacyjny a perspektywy dla pacjenta są dużo gorsze.

ratownik medyczny

Udar mózgu – rehabilitacja poudarowa

Rehabilitacja poudarowa powinna zostać wdrożona jak najwcześniej, już na oddziale udarowym, jak tylko stan pacjenta ustabilizuje się. Głównym celem rehabilitacji poudarowej w najbardziej początkowej fazie jest zapobieganie odleżynom, przykurczom oraz nieprawidłowym ułożeniom kończyn.

Wraz z poprawą stanu chorego rozszerza się zakres rehabilitacji o kolejne ćwiczenia fizyczne i fizjoterapeutyczne. Pacjent na nowo uczy się podstawowych czynności, takich jak siadanie, a następnie chodzenie oraz z pomocą logopedy mówienia.

Po wypisaniu ze szpitala pacjent powinien kontynuować rehabilitację na specjalistycznym oddziale rehabilitacji neurologicznej, korzystać z terapii zajęciowych oraz pomocy psychoterapeuty.

Powrót do sprawności zależy od stanu początkowego, jeśli był on ciężki pacjent zazwyczaj do końca życia zmaga się z poważną niepełnosprawnością. Natomiast pacjent, który doznał udaru niedokrwiennego, w porę otrzymał alteplazę i przechodzi właściwą rehabilitację ma szanse wrócić do normalnego funkcjonowania.

Udar mózgu – profilaktyka pierwotna i wtórna

W profilaktyce pierwotnej udaru mózgu najważniejsze jest unikanie chorób zwiększających ryzyko jego wystąpienia, czyli przede wszystkim miażdżycy, nadciśnienia tętniczego i cukrzycy. Należy dbać o zdrową, zróżnicowaną dietę, utrzymywać odpowiednią wagę ciała, regularnie ćwiczyć, unikać używek i nadmiernego stresu, a także systematycznie kontrolować ciśnienie oraz poziom cukru i cholesterolu.

U osób, które już przeszły udar ryzyko wystąpienia kolejnego jest wyższe. Dlatego osoby te w ramach profilaktyki wtórnej powinny diametralnie zmienić swój styl życia na zdrowy, leczyć choroby, które przyczyniły się do udaru i przyjmować odpowiednie leki zmniejszające ryzyko ponownego epizodu.

Niezwykle ważna w profilaktyce udaru mózgu jest popularyzacja wiedzy o nim i edukacja społeczna w zakresie zasad zdrowego stylu życia. Bardzo istotną rolę odgrywają tu lekarze rodzinny, kardiolodzy, diabetolodzy i inni specjaliści, ale także liczne kampanie społeczne.

Udar mózgu – tlenoterapia hiperbaryczna

braki w mózgu

Tlenoterapia hiperbaryczna – udar mózgu – zasadność stosowania

W trakcie udaru część komórek mózgowych, w wyniku niedotlenienia, obumiera i nie da się ich przywrócić do życia. Jednak dziś już wiadomo, że martwe tkanki są otoczone przez „uśpione neurony”. Komórki te są anatomicznie nienaruszone, jednak z powodu zbyt słabego przepływu krwi i tlenu nie są w stanie funkcjonować i przekazywać impulsów. Pozostają w stanie uśpienia. Strefa ta określana jest jako półcień niedokrwienny. Obrzęk mózgu utrzymujący się po udarze dodatkowo utrudnia właściwy przepływ krwi. Spadek poziomu tlenu stymuluje angiogenezę (tworzenie nowych naczyń krwionośnych), jednak jeżeli niedotlenienie jest długotrwałe dzieje się odwrotnie i potrzeba więcej tlenu, aby zainicjować ten proces. Zbyt niski poziom tlenu uniemożliwia generowanie ATP, wewnątrzkomórkowego nośnika energii. Ostatecznie proces tworzenia nowych naczyń i samoleczenia nie jest pełen.

Bardzo istotnym pojęciem jest neuroplastyczność, czyli zdolność do tworzenia nowych połączeń między neuronami. Dzięki tej właściwości zdrowe komórki są w stanie częściowo przejąć zadania, które wykonywały wcześniej te zniszczone przez udar.

Mózg stanowi zaledwie 2% masy ciała, a zużywa aż 20% dostarczanego do organizmu tlenu. Tyle tlenu potrzeba do normalnej pracy 5-10% wszystkich neuronów. Natomiast rehabilitacja po udarze wymaga zdecydowanie większej ilości tlenu.

Sprawdź naszą ofertę specjalną PAKIET UDAR MÓZGU

Tlenoterapia hiperbaryczna zwiększa około 10-krotnie poziom tlenu w organizmie, dzięki czemu możliwe staje się:

  • odbudowanie i regeneracja połączeń między neuronami, czyli zwiększenie neuroplastyczności mózgu
  • przywrócenie funkcji uśpionym neuronom
  • tworzenie nowych naczyń, poprawienie krążenia krwi w mózgu, zmniejszenie obrzęku tkanek

Tym samym tlenoterapia hiperbaryczna stanowi potężny impuls do regeneracji mózgu. Uruchamia mechanizmy, które w połączeniu z tradycyjną rehabilitacją polegającą na „powtarzalnej praktyce”, stanowiącej główny motor neuroplastyczności, przyspieszają powrót do zdrowia.

Tlenoterapia hiperbaryczna – udar mózgu – wybrane badania

Już w latach 60. ubiegłego wieku prowadzono udane próby kliniczne z zastosowaniem tlenoterapii hiperbarycznej u pacjentów po udarze mózgu.

Najczęściej cytowanym autorytetem w zastosowaniu tlenu hiperbarycznego w zaburzeniach neurologicznych jest dr Shai Efrati, kierujący największym ośrodkiem hiperbarycznym na świecie w Tel Awiwie. W jednym z badań udział wzięło 74 pacjentów, 6-36 miesięcy po przebytym udarze. W grupie, która otrzymała 40 sesji tlenoterapii hiperbarycznej stwierdzono przy użyciu tomografii emisyjnej pojedynczego fotonu oraz tomografii komputerowej wzrost aktywności uśpionych wcześniej neuronów. Terapia okazała się skutecznie odwracać powstałe po udarze dysfunkcje w ośrodkach mózgowych. U tych pacjentów funkcje neurologiczne uległy znacznej poprawie. Zaobserwowano ustępowanie paraliżu, poprawę czucia, motoryki, koordynacji, mowy, samopoczucia i ogólnie jakości życia. W grupie kontrolnej nie opisano podobnych zmian. Co więcej, dr Efrati twierdzi, że uśpione neurony można aktywować przy pomocy hiperbarii tlenowej nawet u osób, które doznały udaru kilkadziesiąt lat wcześniej.

Joe Chal, inny ceniony specjalista w dziedzinie tlenoterapii hiperbarycznej, również prowadził badania na 50 pacjentach, średnio po 28 miesiącach od doznania udaru. Program obejmował 60 sesji w komorze hiperbarycznej oraz jednoczesną fizykoterapię. Aż 95% pacjentów lub ich bliskich zaobserwowało poprawę w zakresie sprawności motorycznej, wrażliwości na dotyk i temperaturę, kontroli pęcherza moczowego i wypróżnień, pamięci, mowy, wzroku i słuchu. Ocena fizjoterapeutyczna wykazała, różnego stopnia, poprawę sprawności ruchowej u wszystkich pacjentów biorących udział w programie.

Prowadzone są także badania nad zastosowaniem tlenoterapii hiperbarycznej w ostrej fazie udaru.

Tlenoterapia hiperbaryczna – udar mózgu – suma korzyści dla pacjenta

Tlenoterapia hiperbaryczna jest coraz częściej zalecana przez neurologów jako wsparcie rehabilitacji poudarowej, ponieważ powoduje:

  • poprawę koordynacji ruchowej, czucia i mowy, zmniejszenie paraliżu
  • poprawę zdolności poznawczych (pamięć, koncentracja)
  • działanie przeciwdepresyjne, podniesienie nastroju i ogólne lepsze samopoczucie
  • zmniejszenie uczucia ciągłego zmęczenia i wzrost poziomu energii
  • usprawnienie metabolizmu tkanki nerwowej i funkcji układu nerwowego
  • aktywację uśpionych neuronów, neurogenezę, zwiększenie neuroplastyczności mózgu, wzrost produkcji neuroprzekaźników
  • poprawę działania bariery krew-mózg
  • dotlenienie, zmniejszenie stanu zapalnego i obrzęku mózgu
  • stymulację angiogenezy i poprawę warunków przepływu krwi w mózgu
  • nawet 8-krotny wzrost ilości komórek macierzystych i przyspieszoną regenerację
  • poprawę parametrów reologicznych krwi i działanie przeciwmiażdżycowe
  • zmniejszenie ryzyka ponownego udaru mózgu, a także zawału serca

Ryzyko wystąpienia udaru mózgu można znacznie zredukować prowadząc zdrowy styl życia.

Szybka i właściwa pomoc udzielona osobie przechodzącej udar znacznie poprawia jej rokowania i daje szansę powrotu do sprawności.

Rehabilitacja po udarze to ciężka i mozolna praca, od której nie da się uciec. Jednak korzystając z serii sesji w komorze hiperbarycznej można ją przyspieszyć. Dane pokazują, że poprawa stanu klinicznego przy zastosowaniu HBOT następuje o 40-100% szybciej w porównaniu z metodami tradycyjnymi.

Tlenoterapia hiperbaryczna nie tylko poprawia sprawność fizyczną, lecz także łagodzi uczucie ciągłego zmęczenia i stany depresyjne, które często towarzyszą pacjentom po udarze.

Tlenoterapię hiperbaryczną można rozpocząć na każdym etapie rekonwalescencji po udarze mózgu. Najlepiej w ciągu kilku miesięcy po incydencie, ale pozytywne efekty mogą odczuć nawet osoby, które przeszły udar wiele lat temu.

Optymalne ciśnienie, sprzyjające regeneracji tkanki nerwowej wynosi 1,5 ATA.

W przypadku rehabilitacji po udarze mózgu wskazane jest wykonanie jak największej liczby sesji w serii (do 40). Po 3-4-miesięcznej przerwie serie można powtórzyć.

Sprawdź naszą ofertę specjalną PAKIET UDAR MÓZGU

Źródła:

  1. Kewal K. Jain: Textbook of Hyperbaric Medicine, 2016
  2. Harch P., Mccullough V. The Oxygen Revolution 2016
  3. Mazur R., Świerkocka-Miastkowska M.: Udar mózgu – pierwsze objawy; Choroby Serca i Naczyń, 2005
  4. Strepikowska A., Buciński A.:Udar mózgu – czynniki ryzyka i profilaktyka; Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy
  5. Sieroń A. i wsp.: Zarys Medycyny Hiperbarycznej, 2006
  6. Kozera G., Raniszewska E., Gąsecki D., Nyka W. M.: Pierwsza pomoc u pacjentów z udarem mózgu; Akademia Medyczna w Gdańsku
  7. http://joechal.salon24.pl/440776,joe-chal-hbot-leczeniu-urazu-i-udaru-mozgu
  8. Soodan K., Roy A., Singh P.: Hyperbaric oxygen therapy in stroke cases; Aerospace Medicine, 1992
  9. Zhang J., Singhal A., Toole J.: Oxygen therapy in ischemic stroke; 2004
  10. Efrati S., Fishlev G., Bechor Y., Volkov O., Bergan J., Kliakhandler K., Kamiager I., Gal N., Friedman M., Ben-Jacob E., Golan H.:Hyperbaric oxygen induces late neuroplasticity in post stroke patients–randomized, prospective trial” jurnal.pone 2013