Objawy i leczenie boreliozy

Borelioza objawy

Borelioza to przewlekła, wieloukładowa i wielopostaciowa choroba. Leczenie nie jest łatwe. Krętki borrelia mają zdolność do przechodzenia z form ruchliwych w cysty, które nie mają ściany komórkowej, stąd są odporne na leczenie antybiotykami, których mechanizm działania opiera się na niszczeniu właśnie ściany komórkowej bakterii. W takiej formie krętki mogą przetrwać bardzo długo, a choroba przechodzi w formę utajoną, niedającą objawów. Przejście w formę ruchliwą powoduje nawrót i zaostrzenie objawów choroby. Ponadto krętki mają także zdolność do otaczania się błoną komórkową gospodarza przez co układ immunologiczny nie rozpoznaje ich jako zagrożenie.

Rumień wędrujący – ważny objaw boreliozy jednak nie pojawiający się u wszystkich

Objawy boreliozy są bardzo zróżnicowane i mało specyficzne co utrudnia właściwą diagnostykę. Najbardziej charakterystyczny objaw to rumień wędrujący. Pojawia się on w ciągu 3-30 dni od ukąszenia kleszcza. Jest to zmiana skórna przypominająca tarczę strzelniczą. W środku znajduje się okrągła plamka po ukąszeniu, dookoła niej biały okrąg i na koniec czerwona obręcz, która się powiększa, przekraczając 5 cm średnicy (jest to umowna granica). Niestety, nie u wszystkich chorych pojawia się rumień. W różnych źródłach możemy znaleźć rozbieżne informacje. Jedne źródła podają, że występuje on u większości chorych, inne, że u około 50%, a jeszcze inne, że zaledwie u 30% chorych, a w przypadku dzieci nawet tylko u 10%. Problem w tym, że ugryzienie jak i sam kleszcz mogą zostać niezauważone, podobnie jak miejsce pojawienia się rumienia, o ile w ogóle się pojawi, a sama zmiana skórna na tyle nieduża, że zostanie pomylona np. z otarciem czy ze śladem po ugryzieniu komara. Wystarczy przejrzeć różne zdjęcia rumienia w internecie aby zobaczyć się jak bardzo jego wygląd może się różnić. U osób silnie reagujących na ukąszenia owadów, może zostać uznany za reakcję alergiczną. Działa to także w drugą stronę. Czasami pojawiający się rumień nie świadczy o zarażeniu boreliozą, a o reakcji alergicznej na samo ugryzienie. Jest on wtedy mniejszy (średnica poniżej 5 cm), pojawia do kilku godzin po ugryzieniu i znika samoistnie.

rumień wędrujący

Różne postacie = różne objawy boreliozy

W zależności od miejsca umiejscowienia się krętek, borelioza może przyjmować różne postacie. Najczęściej występuje postać stawowa, kardiologiczna i neurologiczna. Objawy boreliozy zależne są nie tylko od postaci, ale także od fazy choroby.

I FAZA WCZESNA, ZLOKALIZOWANA:

Czas trwania: od 3 do 40 dni od ukłucia. W tej fazie mamy do czynienia głównie z objawami:

  • skórnymi jak: rumień wędrujący i dużo rzadszy chłoniak limfocytarny (grudka lub sinoczerwony guzek o średnicy 1-5mm, zlokalizowany najczęściej na płatkach usznych, łokciach, mosznie, sutkach);
  • grypopodobnymi jak gorączka, bóle mięśniowo-stawowe, bóle głowy, zmęczenie, osłabienie, drażliwość i zmiany temperatury ciała.

Jeżeli na tym etapie nie podejmie się leczenia, choroba przejdzie w fazę rozsianą.

II FAZA WCZESNA, ROZSIANA, UOGÓLNIENIA INFEKCJI

czas trwania: rozwija się po kilku tygodniach a nawet miesiącach od ukłucia. Związana jest ona z rozsiewaniem się krętka i jego przedostawaniem się wraz z krwią i chłonką do różnych miejsc w organizmie: stawów, skóry, serca czy układu nerwowego. Towarzyszą temu objawy wtórne:

  • w obrębie skóry: rumień mnogi (około 4-8% chorych), czyli kilka, kilkadziesiąt mniejszych przebarwień bez zaczerwienienia centralnego;
  • ogólne: powiększenie węzłów chłonnych, objawy grypopodobne;
  • w obrębie układu nerwowego: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, neuropatia obwodowa, zapalenia korzeni nerwowych i nerwów czaszkowych;
  • mięśniowo-stawowe: ostre, nawracające zapalenia stawów;
  • kardiologiczne: postępująca kardiomiopatia, zapalenie osierdzia, wsierdzia i mięśnia sercowego, lewokomorowa niewydolność serca, zaburzenia przewodnictwa mięśnia sercowego; postać kardiologiczna w 90% przypadków jest całkowicie uleczalna;
  • w obrębie narządu wzroku: zapalenie spojówek, tęczówki, naczyniówki i rogówki.

III FAZA PÓŹNA, PRZEWLEKŁA

czas trwania: rozpoczyna się powyżej roku do kilku lat od zakażenia. W tej fazie choroba przechodzi w postać przewlekłą dając następujące objawy:

  • w obrębie skóry: przewlekłe zanikowe zapalenie skóry;
  • ogólne: przewlekłe zmęczenie, przewlekłe zespoły bólowe;
  • w obrębie układu nerwowego: przewlekłe zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, podostra encefalopatia, zaburzenia pamięci i emocjonalne, polineuropatia (uszkodzenie wielu nerwów obwodowych);
  • mięśniowo-stawowe: przewlekłe i destrukcyjne zapalenie stawów i struktur okołostawowych.

Diagnostyka boreliozy – czy warto badać kleszcza?

W przypadku zauważenia na swoim ciele kleszcza należy pamiętać, że antybiotyków nie podaje się profilaktycznie. Lekarz wdraża antybiotykoterapię bez dodatkowych testów tylko jeśli pojawi się klasyczny rumień wędrujący i objawy grypopodobne. Jednakże, jak już wiemy, rumień nie zawsze się pojawia. Dlatego też, w ostatnim czasie, bardzo na popularności zyskał pogląd aby po wyjęciu kleszcza wysłać go do badania w celu wykluczenia ryzyka zachorowania na boreliozę. Czy ma to sens?

FAKT: Badanie DNA kleszcza jest bardzo czułe i specyficzne i wykonuje się je od razu. Testy z krwi pacjenta są dużo mniej skuteczne. Test ELISA i bardziej czuły test Western Blot są testami serologicznymi, wykrywającymi przeciwciała, więc nie ma sensu wykonywania ich od razu. Organizm potrzebuje około 4-6 tygodni na wyprodukowanie przeciwciał. Ponadto, choć test Western Blot daje dwa razy większą wykrywalność niż ELISA, jego pozytywny wynik oznacza boreliozę, natomiast negatywny jej niestety nie wyklucza. Dzieje się tak w przypadku boreliozy seronegatywnej, czyli takiej, w której krętki nie są wykrywalne przez układ immunologiczny, np. gdy przejdą w formę przetrwalnikową – cysty. Dużo bardziej czułe badania PCR i Real Time PCR mające na celu wykrycie DNA bakterii we krwi, również mogą dać wynik fałszywie ujemny, ponieważ krętki borrelia mają zdolność szybkiego przenikania z krwioobiegu do tkanek, gdzie stają się „niewidoczne” dla tego typu testów.

Czy zatem badanie kleszcza daje jednoznaczną odpowiedź? Również NIE!

Przede wszystkim leczymy nie kleszcza a pacjenta. Wynik pozytywny u kleszcza nie oznacza jeszcze zakażenia u człowieka. Jak już wcześniej wspominaliśmy, krętki mogą znajdować się od razu w ślinie kleszcza i w takim wypadku do zarażenia dochodzi bardzo szybko. W większości przypadków znajdują się one jednak w układzie pokarmowym kleszcza. Mogą więc zostać wykryte w teście, ale żerowanie było zbyt krótkie, by zdążyły przejść na żywiciela. Może również zdarzyć się tak, że dojdzie do zakażenia, ale organizm sam zwalczy intruza bez konieczności przyjmowania antybiotyków.

Wynik może być także fałszywie negatywny, związany np. ze zbyt niską czułością testu, albo w przypadku gdy doszło do ukąszenia mnogiego (przez więcej niż jednego kleszcza), lub gdy pacjent został wcześniej ukłuty przez innego, zakażonego kleszcza, nie wystąpił u niego rumień a choroba przeszła w fazę utajoną nie dając objawów. W takich przypadkach pacjent będzie czuł się na tyle bezpieczny, iż zbagatelizuje pojawiające się objawy boreliozy. Stąd też Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych rekomenduje rozpoznawanie boreliozy na podstawie objawów klinicznych i testów serologicznych, a nie badania kleszcza.

Borelioza jak leczyć?

Leczenie boreliozy opiera się na antybiotykoterapii. W Polsce obowiązują zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Opracowane zostały schematy leczenia w zależności od stadium oraz postaci choroby. Pierwszym zadaniem lekarza, gdy trafi do niego osoba po ukłuciu przez kleszcza, jest uświadomienie o możliwych objawach boreliozy i nakazanie obserwacji. Podanie profilaktyczne jednorazowej antybiotyku doksycykliny stosuje się tylko w przypadku licznych ukłuć przez kleszcze w rejonie endemicznym u osoby dorosłej pochodzącej spoza tego terenu. Przy zdiagnozowanej boreliozie leczenie doksycykliną trwa około 21-28 dni. W przypadku przeciwwskazań jak ciąża, karmienie piersią, wiek poniżej 8 lat, stosuje się amoksycylinę lub cefuroksym. W przypadku niemożności zastosowania tych leków, np. u osób uczulonych na penicyliny, stosuje się makrolidy, jak azytromycyna i klarytromycyna.
W leczeniu neuroboreliozy, zapalenia stawów lub mięśnia sercowego stosuje się zazwyczaj cefalosporyny III jak cefrtiaxon. Niestety pomimo prawidłowo przeprowadzonej antybiotykoterapii dolegliwości mogą powracać. Prawdopodobnie związane jest to albo z tym, iż krętki trwale uszkodziły zajęty obszar, lub z trwającej jeszcze reakcji układu immunologicznego. Nie ma jednoznacznego potwierdzenia jakoby dolegliwości te były związane z aktywnym zakażeniem, dlatego nie rekomenduje się stosowania przedłużonej lub wtórnej antybiotykoterapii.

Borelioza a tlenoterapia hiperbaryczna

Borelioza sprawia wiele problemów diagnostycznych. Trwają spory, czy jest to samodzielna choroba, czy raczej zespół różnych współistniejących koinfekcji, bo jak wiadomo kleszcze mogą być rezerwuarem nie tylko krętek borrelia, lecz także wielu innych patogenów. Borelioza atakuje wiele narządów, ponadto ugryzienie przez kleszcza nie zawsze jest zauważone, dlatego często jest mylona z innymi chorobami, a szybka diagnoza i rozpoczęcie leczenia mają istotny wpływ na wyniki terapii.

Zbyt późne zastosowanie antybiotykoterapii może spowodować, że zdążą już powstać trwałe uszkodzenia, które będą wymagały regeneracji, a sama terapia będzie jeszcze dodatkowo wyniszczać i tak już osłabiony organizm.

Bardzo dobrym wsparciem dla leczenia boreliozy jest tlenoterapia hiperbaryczna. Tlen hiperbaryczny wspiera walkę z boreliozą wielokierunkowo:

  1. Krętki borrelia to mikroaerofilne bakterie gram ujemne, co oznacza, że do życia wymagają tlenu występującego w niższym stężeniu niż w ziemskiej atmosferze – dzięki tlenoterapii hiperbarycznej dochodzi do podwyższenia poziomu tlenu we krwi i tkankach, co sprawia, że warunki stają się dla bakterii mniej korzystne, co hamuje ich zdolność na namnażania się.
  2. Krętki borrelia wnikają głęboko w tkanki, przez co są trudniejsze do zwalczenia – podwyższone ciśnienie pozbawia tlenu fizjologicznych barier, przez co może on przeniknąć głęboko w tkanki, nawet w obszary źle ukrwione, gdzie wcześniej nie miał szansy dotrzeć.
  3. Borelioza to choroba wieloukładowa – tlen hiperbaryczny nie działa wybiórczo, a kompleksowo na cały organizm.
  4. Tlenoterapia hiperbaryczna zwiększa efektywność antybiotykoterapii – poprzez pobudzenie angiogenezy i poprawę mikrokrążenia tlenoterapia hiperbaryczna usprawnia transport antybiotyków z rodziny penicylin i cefalosporyn również do miejsc słabo ukrwionych, ponadto działa synergicznie z antybiotykami, zwiększa, nawet kilkukrotnie, efektywność sulfonamidów, tlen bierze udział w transporcie aminoglikozydów do bakterii, HBOT jest skuteczna nawet w przypadku infekcji opornych na antybiotyki.
  5. Tlen hiperbaryczny działa bezpośrednio na ścianę komórkową bakterii powodując jej uszkodzenie.
  6. Tlenoterapia hiperbaryczna stymuluje funkcjonowanie układu immunologicznego – pobudza fagocytozę (pochłanianie i niszczenie przez komórki żerne obcych cząsteczek) oraz wytwarzanie leukocytów.
  7. Tlen hiperbaryczny pomaga w leczeniu skutków zakażenia krętkiem borrelia – oprócz antybiotykoterapii konieczne jest także leczenie objawowe, tlenoterapia hiperbaryczna dzięki działaniu przeciwbólowemu i przeciwzapalnemu łagodzi dolegliwości związane z infekcją.
  8. Leczenie długofalowych skutków boreliozy – antybiotyki mogą zwalczyć krętka, jednak po długotrwałej chorobie organizm musi się zregenerować, do czego potrzebuje większej ilości tlenu i substancji odżywczych. Wzrost liczny komórek macierzystych, usprawnienie mikrokrążenia i kompleksowe dotlenienie organizmu dzięki HBOT umożliwiają szybszy powrót do sił po chorobie a także wyniszczającej organizm antybiotykoterapii.
  9. Łagodzenie skutków reakcji Jarisch-Herxheimera – zabijane bakterie wydzielają endotoksyny, które mogą powodować różne dolegliwości jak: gorączka, dreszcze, bóle mięśni, nudności, wymioty, osłabienie itp. Jest to objaw skuteczności terapii. Tlenoterapia hiperbaryczna dzięki przyspieszeniu procesów detoksykacji organizmu umożliwia szybsze uporanie się z objawami tak zwanego kryzysu ozdrowieńczego.
  10. Poprawa samopoczucia – walka z chorobami przewlekłymi, zwłaszcza, gdy początkowo są one źle zdiagnozowane i tym samym niewłaściwie leczenie nie przynosi poprawy, bardzo negatywnie wpływa na samopoczucie chorych. Po postawieniu prawidłowej diagnozy pacjent odczuwa ulgę i nadzieję, że prawidłowa terapia pomoże mu w upraniu się z dolegliwościami. Jednakże perspektywa długotrwałej antybiotykoterapii, która również nie jest obojętna dla organizmu, także negatywnie odbija się na samopoczuciu. Tlen hiperbaryczny zwiększa produkcję serotoniny, tzw. hormonu szczęścia poprawiając nastrój. Pozytywne podejście do życia dodaje energii do walki z chorobą.

Liczne badania potwierdzają pozytywny wpływ tlenoterapii hiperbarycznej na przebieg leczenia boreliozy, łagodzenia skutków zarówno samej choroby jak i antybiotykoterapii, dlatego jest świetnym uzupełnieniem przyjętych schematów terapeutycznych. Należy jednak pamiętać, że aby leczenie tlenem hiperbarycznym było skuteczne, chory musi wykonać pełną serię 40 codziennych zabiegów, gdyż cykl życiowy krętka trwa 28-32 dni.

Źródła:

  • Gąsiorowski J., Witecka-Knysz E., Knysz B., Gerber H., Gładysz A. Diagnostyka boreliozy.
  • Medycyna Pracy 2007;58(5):439 – 447, Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi
  • http://medpr.imp.lodz.pl
  • Klimaszewski A. (praca zbiorowa) Borelioza i współinfekcje FAQ (Frequently Asked
  • Questions) czyli Najczęściej Zadawane Pytania. Stowarzyszenie Chorych na Boreliozę
  • ul. Jazowa 11/3, 43-316 Bielsko-Biała
  • Krzyczmanik D., Sińczuk-Walczak H., Wittczak T., Cyran A., Pałczyński C., Walusiak-Skorupa J.
  • Borelioza w praktyce lekarza medycyny pracy. Medycyna Pracy 2012;63(4):483–492. Instytut
  • Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi, http://medpr.imp.lodz.pl
  • Rajewski P., Rajewski P., Waleśkiewicz-Ogórek K. Borelioza — opis przypadku
  • Forum Medycyny Rodzinnej 2014, tom 8, nr 4, 185–189
  • Smoleńska Ż., Matyjasek A., Zdrojewski Z. Borelioza — najnowsze rekomendacje
  • w diagnostyce i leczeniu. Forum Reumatol. 2016, tom 2, nr 2: 58–64
  • Textbook of Hyperbaric Medicine, Sixth Edition Kewal K. Jain, Springer International Publishing AG
  • 2017
  • https://novaclinic.pl/badania-testy-borelioza/
  • https://www.rp.pl/Zdrowie-/190509899-Badanie-kleszcza-na-borelioze-niepotrzebne-i-
  • ryzykowne.html
  • http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html#01
  • http://leczenie.org/leczenie/wplyw-terapii-hiperbarycznej-na-przebieg-i-leczenie-boreliozy/